سردرد اولیه

سردرد اولیه به گروهی از سردردها گفته می‌شود که خودِ سردرد بیماری اصلی است و در اثر یک مشکل زمینه‌ای (بیماری دیگر) مانند تومور مغزی، خونریزی یا عفونت ایجاد نمی‌شود. میگرن، سردرد تنشی و سردرد خوشه‌ای شناخته‌شده‌ترین انواع این گروه هستند و هرکدام الگوی، شدت و روش درمان متفاوتی دارند.

طبق تجربه من در مداوای بیماران و مراجعان، سردرد اولیه در بیشتر موارد خطرناک نیست و معمولاً نشانه یک بیماری جدی در مغز محسوب نمی‌شود. با این حال، بی‌اهمیت دانستن آن هم تصمیم درستی نیست. اگر سردردها به‌صورت مکرر تکرار می‌شوند، شدت آن‌ها بیشتر شده است یا کیفیت زندگی شما را تحت تأثیر قرار داده‌اند، حتما برای بررسی و درمان به پزشک مراجعه کنید. شروع درمان در مراحل اولیه معمولاً کنترل سردرد را آسان‌تر می‌کند، در حالی که تأخیر در مراجعه ممکن است روند درمان را طولانی‌تر، دشوارتر و پرهزینه‌تر کند.

در ادامه، با انواع سردرد اولیه، علائم، علل، روش‌های تشخیص و گزینه‌های درمانی آن آشنا می‌شویم.

انواع سردرد اولیه

سردردهای اولیه بر اساس الگوی درد، محل بروز، مدت حمله و علائم همراه به چند گروه تقسیم می‌شوند.

میگرن

میگرن معمولاً به صورت درد ضربان‌دار و اغلب در یک سمت سر بروز می‌کند. این درد ممکن است از چند ساعت تا چند روز ادامه داشته باشد و با علائمی مانند تهوع، استفراغ، حساسیت به نور، صدا یا بو همراه باشد. در برخی افراد، پیش از شروع حمله علائمی مانند جرقه‌های نوری، تاری دید یا بی‌حسی اندام‌ها نیز دیده می‌شود.

سردرد تنشی

سردرد تنشی شایع‌ترین نوع سردرد اولیه است. این سردرد معمولاً به صورت احساس فشار یا سفتی در دو طرف سر توصیف می‌شود و شدت آن از خفیف تا متوسط متغیر است. برخلاف میگرن، معمولاً با تهوع یا استفراغ همراه نیست و فعالیت‌های روزمره نیز آن را به شکل قابل توجهی تشدید نمی‌کنند.

سردرد خوشه ای

سردرد خوشه‌ای یکی از شدیدترین انواع سردرد اولیه است. درد اغلب به صورت ناگهانی و در اطراف یا پشت یک چشم شروع می‌شود و ممکن است با قرمزی چشم، اشک‌ریزش، آبریزش بینی یا افتادگی پلک در همان سمت همراه باشد. حملات معمولاً در دوره‌های مشخصی از هفته‌ها یا ماه‌ها تکرار می‌شوند و سپس برای مدتی متوقف خواهند شد.

سایر انواع سردردهای اولیه

علاوه بر سه نوع اصلی، چند نوع سردرد اولیه کمتر شایع نیز وجود دارند که هرکدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سردرد ناشی از فعالیت بدنی
• سردرد ناشی از سرفه
• سردرد مرتبط با فعالیت جنسی
• سردرد خنجری (Ice Pick Headache)
• سردرد هیپنیک (Hypnic Headache)
• سردرد روزانه مداوم جدید (New Daily Persistent Headache)

اگرچه این سردردها شیوع کمتری دارند، اما در صورت تکرار یا شدت گرفتن، نیاز به ارزیابی توسط پزشک دارند تا از نبود علل ثانویه اطمینان حاصل شود.

علت سردرد اولیه چیست؟

برخلاف سردردهای ثانویه که در اثر یک بیماری یا آسیب ایجاد می‌شوند، در سردردهای اولیه خودِ سردرد بیماری اصلی است.

طبق یک مطالعه مروری که در سال 2023 توسط پژوهشگران Shanghai Jiao Tong University منتشر شد علت دقیق سردرد اولیه هنوز به طور کامل شناخته نشده است. آنچه تاکنون مشخص شده این است که ژنتیک و نحوه عملکرد برخی شبکه‌های عصبی مغز در بروز این سردردها نقش دارند. به همین دلیل، بعضی افراد نسبت به محرک‌هایی مانند استرس، کم‌خوابی یا گرسنگی حساس‌تر هستند و بیشتر دچار حملات سردرد می‌شوند.

چه عواملی حملات سردرد اولیه را شروع می‌کنند؟

در افرادی که زمینه ابتلا به سردرد اولیه را دارند، برخی عوامل می‌توانند حمله را آغاز یا تشدید کنند. این محرک‌ها در همه افراد یکسان نیستند و ممکن است هر فرد به یک یا چند عامل خاص حساس باشد.

• استرس و فشارهای روانی: یکی از شایع‌ترین محرک‌های سردرد، به‌ویژه میگرن و سردرد تنشی، است.
• کم‌خوابی یا تغییر الگوی خواب: خواب ناکافی، بیدار ماندن تا دیروقت یا حتی خواب بیش از حد می‌تواند حمله را تحریک کند.
• گرسنگی و حذف وعده‌های غذایی: افت قند خون در برخی افراد با شروع سردرد همراه است.
• کم‌آبی بدن: ننوشیدن آب کافی یکی از محرک‌های قابل پیشگیری سردرد محسوب می‌شود.
• تغییرات هورمونی: نوسانات هورمونی، به‌ویژه در دوران قاعدگی، بارداری یا یائسگی، می‌تواند احتمال بروز میگرن را افزایش دهد.
• برخی غذاها و نوشیدنی‌ها: الکل، نوشیدنی‌های حاوی کافئین، شکلات، پنیرهای کهنه و مواد غذایی فرآوری‌شده در بعضی افراد باعث شروع حمله می‌شوند.
• نور شدید، صداهای بلند و بوهای تند: این محرک‌های محیطی به‌ویژه در افراد مبتلا به میگرن شایع هستند.
• فعالیت بدنی شدید: در برخی افراد، ورزش سنگین یا فعالیت بدنی ناگهانی می‌تواند باعث بروز سردرد شود.
• تغییرات آب و هوا: تغییر فشار هوا، گرمای شدید یا نوسانات دمایی در بعضی افراد با شروع حملات سردرد ارتباط دارد.
• مصرف بیش از حد مسکن‌ها: استفاده مکرر از داروهای مسکن ممکن است به مرور زمان باعث ایجاد «سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو» شود و دفعات سردرد را افزایش دهد.

شناسایی محرک‌های شخصی، یکی از مؤثرترین راه‌ها برای کاهش دفعات حملات سردرد اولیه است. بسیاری از بیماران با ثبت زمان بروز سردرد، نوع غذا، میزان خواب، سطح استرس و فعالیت‌های روزانه، می‌توانند الگوی حملات خود را بهتر بشناسند و از قرار گرفتن در معرض محرک‌های قابل اجتناب پیشگیری کنند.

علائم سردرد اولیه

علائم سردرد اولیه به نوع آن بستگی دارد و همه بیماران تجربه یکسانی ندارند. محل درد، شدت، مدت زمان حمله و علائم همراه می‌تواند در هر نوع سردرد متفاوت باشد.

علائم میگرن

میگرن معمولاً به صورت درد ضربان‌دار در یک سمت سر شروع می‌شود، اما ممکن است هر دو طرف سر را نیز درگیر کند. این درد اغلب با فعالیت بدنی تشدید می‌شود و از چند ساعت تا چند روز ادامه دارد. بسیاری از بیماران کلینیک دکتر هیوا امجدی گزارش کرده اند که همزمان دچار تهوع، استفراغ یا حساسیت به نور، صدا و بو می‌شوند. در برخی بیماران دیگر ما نیز پیش از شروع حمله، علائمی مانند جرقه‌های نوری، تاری دید یا بی‌حسی دست و صورت دیده شده است.

علائم سردرد تنشی

سردرد تنشی معمولاً به شکل احساس فشار، سنگینی یا سفت شدن دور سر توصیف می‌شود؛ انگار یک نوار محکم دور سر بسته شده است. درد اغلب در هر دو سمت سر احساس می‌شود و شدت آن خفیف تا متوسط است. این نوع سردرد معمولاً با تهوع همراه نیست و فعالیت‌های روزمره باعث تشدید قابل توجه آن نمی‌شوند.

علائم سردرد خوشه ای

سردرد خوشه‌ای با درد بسیار شدید و ناگهانی در اطراف یا پشت یک چشم شناخته می‌شود. حمله معمولاً بین 15 دقیقه تا 3 ساعت طول می‌کشد و ممکن است چند بار در روز تکرار شود. قرمزی چشم، اشک‌ریزش، آبریزش یا گرفتگی بینی، تعریق صورت و افتادگی پلک در همان سمت درد از علائم شایع این نوع سردرد هستند. بسیاری از بیماران دکتر هیوا امجدی گزارش کرده‌اند که هنگام حمله بی‌قرار هستند و برخلاف افراد مبتلا به میگرن، تمایل ندارند در یک محیط آرام دراز بکشند.

علائم مشترک سردردهای اولیه

با وجود تفاوت‌ها، برخی علائم در انواع مختلف سردرد اولیه دیده می‌شوند، از جمله:

• درد در یک یا هر دو سمت سر
• احساس فشار، ضربان یا درد تیز
• حملات تکرارشونده
• اختلال در انجام فعالیت‌های روزانه
• تشدید درد در اثر برخی محرک‌ها مانند استرس، کم‌خوابی یا گرسنگی

نکته مهم این است که اگر الگوی سردرد به‌طور ناگهانی تغییر کند، شدت آن به‌طور غیرمعمول افزایش یابد یا با علائمی مانند ضعف اندام، اختلال گفتار، کاهش سطح هوشیاری، تشنج یا تب همراه باشد، نباید آن را یک سردرد اولیه معمولی تلقی کرد و لازم است هرچه سریع‌تر توسط پزشک بررسی شود.

چگونه سردرد اولیه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سردرد اولیه بر اساس شرح حال بیمار، علائم، معاینه و در صورت نیاز بررسی‌های تکمیلی انجام می‌شود. پزشک ابتدا تلاش می‌کند مشخص کند که سردرد از نوع اولیه است یا به دلیل یک بیماری زمینه‌ای ایجاد شده است.

بررسی علائم و شرح حال بیمار

در این مرحله، پزشک درباره زمان شروع سردرد، محل درد، شدت، مدت هر حمله، تعداد دفعات تکرار، علائم همراه، عوامل تشدیدکننده یا کاهش‌دهنده درد و سابقه خانوادگی سوال می‌کند. پاسخ صادقانه و دقیق بیمار به این پرسش‌ها نوع سردرد را مشخص می‌کند.

معاینه عصبی

پس از بررسی شرح حال، معاینه عصبی انجام می‌شود. در این معاینه، پزشک عملکرد اعصاب، قدرت عضلات، حس اندام‌ها، تعادل، بینایی و سایر عملکردهای عصبی را ارزیابی می‌کند. طبیعی بودن معاینه عصبی، یکی از نشانه‌هایی است که احتمال سردرد اولیه را بیشتر می‌کند.

آیا MRI یا سی تی اسکن لازم است؟

خیر. بسیاری از بیمارانی که به کلینیک ما مراجعه میکنند اینطور فکر میکنند درحالیکه بر خلاف تصور عموم همه افراد مبتلا به سردرد به MRI یا سی‌تی‌اسکن نیاز ندارند. اگر الگوی سردرد با یکی از انواع شناخته‌شده سردرد اولیه مطابقت داشته باشد و معاینه عصبی نیز طبیعی باشد، معمولاً نیازی به تصویربرداری از مغز نیست.

چه زمانی بررسی های تکمیلی انجام می‌شود؟

در برخی شرایط، پزشک برای رد احتمال سردرد ثانویه ممکن است MRI، سی‌تی‌اسکن یا سایر آزمایش‌ها را درخواست کند. این بررسی‌ها معمولاً زمانی انجام می‌شوند که علائم هشداردهنده وجود داشته باشند، از جمله:

• شروع ناگهانی و بسیار شدید سردرد
• تغییر قابل توجه در الگوی سردردهای قبلی
• بروز سردرد برای نخستین بار بعد از ۵۰ سالگی
• همراه بودن سردرد با تب، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری
• ضعف یا بی‌حسی اندام‌ها، اختلال گفتار یا مشکلات بینایی
• ایجاد سردرد پس از ضربه به سر

هدف از این بررسی‌ها، تشخیص علت اصلی سردرد و اطمینان از نبود بیماری‌هایی مانند خونریزی، تومور، عفونت یا سایر اختلالات مغزی است. اگر نتایج معاینه و بررسی‌ها طبیعی باشد، پزشک با اطمینان بیشتری تشخیص سردرد اولیه را مطرح کرده و درمان مناسب را آغاز می‌کند.

درمان سردرد اولیه

درمان سردرد اولیه به نوع سردرد، شدت علائم، تعداد حملات و شرایط هر بیمار بستگی دارد. هدف از درمان، کاهش شدت و دفعات حملات، کنترل علائم و جلوگیری از مزمن شدن سردرد است. تجربه ما در کلینیک دکتر امجدی نشان داده که در بسیاری از بیماران، ترکیبی از درمان دارویی، اصلاح سبک زندگی و در صورت نیاز روش‌های نوین درمانی، بهترین نتیجه را ایجاد می‌کند.

درمان دارویی

داروها معمولاً در دو گروه تجویز می‌شوند؛ داروهایی که برای کنترل حمله حاد سردرد استفاده می‌شوند و داروهایی که با هدف پیشگیری از حملات تجویز می‌شوند.

بسته به نوع سردرد، پزشک ممکن است از مسکن‌ها، داروهای اختصاصی میگرن یا داروهای پیشگیرانه استفاده کند.

این موضوع خیلی کلیشه ای است و بارها شنیده اید ولی به دلیل اهمیت مجدد تکرار میکنیم که انتخاب دارو باید بر اساس تشخیص پزشک انجام شود، زیرا مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت برخی مسکن‌ها می‌تواند به بروز سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو منجر شود و وضعیت بیمار را پیچیده‌تر کند.

درمان‌های غیردارویی

در بسیاری از بیماران، اصلاح برخی عادت‌های روزانه نقش مهمی در کاهش حملات سردرد دارد. مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• داشتن خواب منظم و کافی
• مدیریت استرس و اضطراب
• مصرف آب کافی در طول روز
• پرهیز از حذف وعده‌های غذایی
• شناسایی و اجتناب از محرک‌های شخصی
• انجام فعالیت بدنی منظم و متناسب با شرایط فرد

در کنار این موارد، برخی بیماران ما گفته‌اند که به صورت ترکیبی و در کنار موارد بالا از روش‌هایی مانند تمرینات آرام‌سازی، مدیتیشن، بیوفیدبک یا درمان‌های شناختی-رفتاری (CBT) نیز سود می‌برند؛ به‌ویژه زمانی که استرس یکی از عوامل محرک سردرد باشد.

درمان سردرد اولیه با rTMS

ما برای بیماران کلینیک دکتر امجدی که با وجود مصرف دارو همچنان دچار حملات مکرر هستند، داروها عوارض قابل توجهی ایجاد کرده‌اند یا امکان استفاده از آن‌ها را ندارند، تحریک مغناطیسی مغز (rTMS) را پیشنهاد میکنیم که می‌تواند یکی از گزینه‌های درمان غیر دارویی سردرد اولیه باشد.

در این روش، پالس‌های مغناطیسی از طریق یک کویل روی پوست سر به نواحی مشخصی از مغز ارسال می‌شوند. این پالس‌ها فعالیت شبکه‌های عصبی مرتبط با ایجاد سردرد را تنظیم می‌کنند و در نتیجه، می‌توانند به کاهش شدت و تعداد حملات کمک کنند.

روش rTMS یک روش غیرتهاجمی است و بدون جراحی، بیهوشی یا ایجاد درد قابل توجه انجام می‌شود. بیمار پس از پایان هر جلسه می‌تواند فعالیت‌های روزمره خود را از سر بگیرد و معمولاً نیازی به دوره نقاهت ندارد.

ما این روش را بیشتر برای بیماران مبتلا به میگرن استفاده میکنیم همچنین بر اساس مرورهای سیستماتیک منتشرشده در مجلات علمی قرار گرفته در PubMed نشان داده‌اند که در بیماران منتخب، می‌تواند دفعات حملات، شدت درد و نیاز به مصرف دارو را کاهش دهد.

البته در نظر داشته باشید درمان سردرد اولیه با rTMS برای همه بیماران مناسب نیست و تصمیم‌گیری درباره استفاده از این روش باید پس از ارزیابی توسط پزشک انجام شود.

چگونه می‌توان از سردرد اولیه پیشگیری کرد؟

همه انواع سردرد اولیه قابل پیشگیری نیستند، اما در بسیاری از افراد می‌توان با رعایت چند نکته ساده، تعداد و شدت حملات را کاهش داد. مهم‌ترین قدم، شناسایی عواملی است که باعث شروع سردرد می‌شوند و تا حد امکان از آن‌ها اجتناب شود.

راهکارهای مؤثر برای پیشگیری از سردرد اولیه عبارت‌اند از:

• خواب منظم داشته باشید. کم‌خوابی، بی‌خوابی یا تغییر مداوم ساعت خواب از محرک‌های شایع سردرد هستند.
• وعده‌های غذایی را حذف نکنید. گرسنگی طولانی‌مدت و افت قند خون در برخی افراد باعث شروع حمله می‌شود.
• آب کافی بنوشید. کم‌آبی بدن می‌تواند دفعات سردرد را افزایش دهد.
• استرس را مدیریت کنید. استفاده از تکنیک‌های آرام‌سازی، ورزش یا مشاوره روان‌شناختی در صورت نیاز، به کاهش حملات در بسیاری از بیماران کمک می‌کند.
• محرک‌های شخصی خود را بشناسید. برخی افراد پس از مصرف غذاهای خاص، قرار گرفتن در معرض نور شدید، بوهای تند یا تغییرات آب‌وهوا دچار سردرد می‌شوند. ثبت زمان و شرایط بروز حملات می‌تواند به شناسایی این محرک‌ها کمک کند.
• فعالیت بدنی منظم داشته باشید. ورزش سبک تا متوسط، در صورتی که به‌تدریج و به شکل منظم انجام شود، می‌تواند در کاهش دفعات حملات مؤثر باشد.
• از مصرف خودسرانه و مداوم مسکن‌ها پرهیز کنید. مصرف بیش از حد این داروها ممکن است خود به یکی از دلایل تداوم سردرد تبدیل شود.

اگر با وجود رعایت این توصیه‌ها، سردردها همچنان مکرر هستند یا شدت آن‌ها بیشتر می‌شود، بهتر است درمان را به تعویق نیندازید. همانطور که ابتدای مقاله گفتیم، مراجعه زودهنگام به پزشک شانس کنترل بیماری را افزایش می‌دهد و از مزمن شدن سردرد و نیاز به درمان‌های طولانی‌تر جلوگیری می‌کند.

تفاوت سردرد اولیه و سردرد ثانویه

مهم‌ترین تفاوت این دو نوع سردرد، علت ایجاد آن‌هاست. در سردرد اولیه، خودِ سردرد بیماری اصلی محسوب می‌شود و به دلیل وجود یک بیماری دیگر ایجاد نشده است. میگرن، سردرد تنشی و سردرد خوشه‌ای در این گروه قرار می‌گیرند.

در مقابل، سردرد ثانویه در اثر یک مشکل زمینه‌ای به وجود می‌آید. عفونت‌های مغزی، خونریزی، تومور، افزایش فشار داخل جمجمه، آسیب به سر یا حتی برخی بیماری‌های عمومی می‌توانند باعث ایجاد سردرد ثانویه شوند. در این موارد، درمان بیماری زمینه‌ای معمولاً باعث برطرف شدن سردرد نیز می‌شود.

به طور کلی تجربه ما نشان داده که سردردهای اولیه در بیشتر موارد خطرناک نیستند، اما سردردهای ثانویه ممکن است نشانه یک وضعیت پزشکی جدی باشند و به بررسی فوری نیاز داشته باشند. به همین دلیل پیشنهاد میکنیم اگر سردرد برای نخستین بار به‌صورت ناگهانی و بسیار شدید ایجاد شود، الگوی آن تغییر کند یا با علائمی مانند تب، ضعف اندام، اختلال گفتار، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری همراه باشد، باید هرچه سریع‌تر توسط پزشک ارزیابی شود.

جمع‌بندی درباره سردرد اولیه

سردرد اولیه به خودی خود نشانه یک بیماری خطرناک نیست، اما اگر به‌صورت مکرر تکرار شود یا کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد، نباید نادیده گرفته شود. تشخیص دقیق نوع سردرد، اولین قدم برای انتخاب درمان مناسب و جلوگیری از مزمن شدن آن است.

در دنیای امروز علاوه بر دارودرمانی، روش‌های غیر دارویی و درمان‌های نوینی مانند rTMS نیز برای برخی بیماران در دسترس هستند و می‌توانند به کاهش شدت و دفعات حملات کمک کنند. اگر سردردهای شما تکرار می‌شوند، با مسکن به طور موقت کنترل می‌شوند یا به مرور زمان شدیدتر شده‌اند، بهتر است برای بررسی علت و انتخاب مناسب‌ترین روش درمان، توسط پزشک متخصص ارزیابی شوید.

نویسنده: دکتر هیوا امجدی

مقاله سردرد اولیه (انواع+علائم+تشخیص+درمان) توسط دکتر هیوا امجدی، متخصص مغز و اعصاب و ستون فقرات از دانشگاه شهید بهشتی با 10 سال سابقه درخشان در زمینه درمان بیماری‌های مرتبط بازبینی، در سال 1405 تایید و منتشر شده است.

رزرو وقت تلفنی

سوالات متداول (FAQ) سردرد اولیه